Anita Has-Tokarz (KSIĄŻKA W PRZESTRZENI ZMEDIATYZOWANEJ: ODNIESIENIA TEORETYCZNE I PROPOZYCJE BADAWCZE) przedstawia książkę jako medium funkcjonujące w złożonym, zmediatyzowanym środowisku medialnym zwanym mediasferą. Podkreśla, że książka nie jest już izolowanym bytem kultury pisma, lecz współistnieje i współdziała z innymi środkami przekazu, tworząc z nimi sieć wielowymiarowych, symbiotycznych relacji. W artykule Autorka zaprezentowała trzy modele interpretacyjne książki: jako elementu mediasfery podlegającej procesowi „książkomorfozy” (długotrwałych przemian formy i funkcji książki pod wpływem mediów cyfrowych i technologii) oraz jako składnika transmedialnych systemów narracyjnych, często o charakterze rozrywkowym. Omówiła również paradygmat koegzystencji, według którego tradycyjne media drukowane i nowe media cyfrowe nie konkurują ze sobą, lecz uzupełniają się i przenikają, tworząc nowe przestrzenie komunikacji i doświadczenia czytelniczego. Wskazała, że procesy mediatyzacji oraz mediamorfozy wpływają na kształtowanie się nowych form książek, takich jak ebooki, audiobooki, hybrydowe książki zawierające multimedia czy interaktywne aplikacje. Autorka podkreśla także zmieniającą się rolę czytelnika, który dzięki nowym mediom staje się bardziej aktywny i twórczy w interakcji z tekstem. W artykule zwrócono uwagę na historyczne i teoretyczne uwarunkowania przemian książki oraz jej miejsca w kulturze, uwzględniając interdyscyplinarne podejście łączące bibliologię, medioznawstwo, kulturoznawstwo i literaturoznawstwo. Ukazano również rolę mediów społecznościowych, które stały się ważnym kanałem promocji i popularyzacji książek oraz czytelnictwa. Teresa Święćkowska (KONTROLOWANE WYPOŻYCZANIE CYFROWE. UWARUNKOWANIA PRAWNE, KONTEKSTY SPOŁECZNE, PRAKTYKI I WYZWANIA DLA BIBLIOTEK) dokonała szczegółowej analizy koncepcji kontrolowanego wypożyczania cyfrowego (CDL) w kontekście bibliotek, prawa autorskiego oraz praktyk w Polsce, Europie i Stanach Zjednoczonych. Autorka rozpoczyna od wyjaśnienia, że CDL to idea przeniesienia zasad tradycyjnego wypożyczania fizycznych książek na wypożyczanie cyfrowych kopii, przy jednoczesnym poszanowaniu praw właścicieli utworów, co w praktyce oznacza ograniczenie liczby wypożyczanych kopii cyfrowych do liczby posiadanych prawnie egzemplarzy fizycznych. W tekście przedstawiono tło historyczne masowej digitalizacji oraz problemy związane z dostępem do dorobku XX wieku, który w większości nie jest jeszcze cyfrowo dostępny z powodu luk w regulacjach prawnych i ograniczeń w prawie autorskim. Małgorzata Kowalska-Chrzanowska, Paweł Marzec (NIEUŻYTKOWNICY BIBLIOTEKI UNIWERSYTECKIEJ W TORUNIU – BADANIA PRZYCZYN NIEKORZYSTANIA Z ZASOBÓW I USŁUG BIBLIOTECZNYCH PRZEZ STUDENTÓW UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU) przedstawili wyniki badań dotyczących przyczyn niekorzystania ze zbiorów i usług Biblioteki Uniwersyteckiej (BU) Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przez studentów tej uczelni w roku akademickim 2022/2023. Wyniki badań oparto na anonimowej ankiecie internetowej, którą wypełniło 144 studentów, z czego 34 zadeklarowało, że nie korzysta z BU. Główne powody niekorzystania to brak potrzeby korzystania (25%), możliwość pozyskania materiałów z innych źródeł, takich jak Internet czy od znajomych (łącznie ponad 37%), a także brak wiedzy o dostępnych usługach biblioteki. Część studentów wskazała także na brak czasu, odczuwanie lęku przed biblioteką lub niedogodne godziny otwarcia. Zaprezentowany materiał dostarcza cennych danych o barierach i motywacjach studentów niekorzystających z biblioteki, pokazując, że niekorzystanie nie jest równoznaczne z negatywnym nastawieniem czy brakiem potrzeby czytania, a raczej z preferowaniem innych źródeł informacji i brakiem wiedzy o bibliotecznych usługach. Badanie sugeruje też, że rozwój promocji, uproszczenie formalności i poprawa infrastruktury mogłyby zachęcić więcej studentów do aktywnego korzystania z usług BU. Anna Małgorzata Kamińska (GENERATYWNA SZTUCZNA INTELIGENCJA W BIBLIOTEKACH AKADEMICKICH: GLOBALNE TRENDY I INSPIRUJĄCE PRAKTYKI) dokonała analizy wpływu generatywnej sztucznej inteligencji (GenSI) na współczesne biblioteki akademickie, ukazując globalne trendy i inspirujące praktyki jej wdrażania. Autorka zaprezentowała, jak biblioteki na świecie integrują GenSI z codziennymi praktykami i misją akademicką, wskazując na transformację bibliotek z miejsc przechowywania wiedzy w dynamiczne środowiska modelowania informacji. W tekście omówiono zastosowania GenSI w różnych etapach akademickiego cyklu pracy z informacją: od wyszukiwania i eksploracji wiedzy, przez wsparcie w pisaniu i redakcji tekstów naukowych, po publikowanie i komunikację wyników badań. Autorka podkreśla potrzebę rozwijania kompetencji krytycznego myślenia i świadomego, etycznego korzystania z narzędzi GenSI, ponieważ te generatywne modele mogą tworzyć treści nie zawsze prawdziwe lub odpowiednie. Dostrzega także ważną rolę bibliotekarzy jako przewodników i mediatorów między technologią a użytkownikami, którzy edukują, wspierają eksplorację wiedzy oraz pomagają w tworzeniu norm dotyczących przejrzystości, etyki i odpowiedzialności w użyciu sztucznej inteligencji. Wdrożenie GenSI stawia biblioteki w nowej roli partnerów poznawczych, budujących kompetencje informacyjne i cyfrowe środowiska akademickiego. Odpowiedzialne i świadome wykorzystanie generatywnej sztucznej inteligencji może zdecydowanie zmienić funkcjonowanie bibliotek akademickich oraz wspierać rozwój nauki i edukacji. W dziale Recenzje zamieszczone jest omówienie książki Petera Sjökvist’a Looted Libraries, Looted Books: The Swedish Case, Leiden: Brill Academic Publishers, 2025, ss. 103, której autorem jest Michał Muraszko (Instytut Badań Informacji i Komunikacji UMK w Toruniu). Recenzowana publikacja poświęcona jest problematyce grabieży księgozbiorów dokonanych przez Szwedów w XVII w., w trakcie wojen z państwami Europy Środkowej. W części Sprawozdania znajdziecie Państwo informacje na temat: Tradycyjnie w numerze zamieszczony jest również Przegląd piśmiennictwa krajowego (Barbara Koryś). Z lekturami zagranicznymi zapozna Państwa Maciej Szablewski. W części Z życia SBP znajdują się informacje o posiedzeniu Zarządu Głównego SBP, rozstrzygnięciach konkursów na kampanię społeczną, edukacyjną lub informacyjną; informacje o pozyskanych grantach, szkoleniach i konferencjach a także o nowych publikacjach Wydawnictwa Naukowego i Edukacyjnego SBP. Serdecznie zachęcamy do zapoznania się z tym numerem „Przeglądu Bibliotecznego”.
O czym przeczytacie w czwartym numerze „Przeglądu Bibliotecznego” w 2025 roku?
Autorka omawia także istniejące w Polsce projekty, jak Academica Biblioteki Narodowej, które umożliwiają udostępnianie cyfrowych kopii w modelu jedna kopia - jeden użytkownik, ale z ograniczeniami dostępu tylko na miejscu w bibliotekach, co skutkuje niskim poziomem wykorzystania tych zasobów.
Artykuł jest szeroką i dogłębną refleksją na temat kontrolowanego wypożyczania cyfrowego, łącząc analizę prawną z opisem praktycznych doświadczeń bibliotek, wskazując zarazem na bariery i wyzwania, które stoją przed bibliotekami i prawodawcami w kontekście nowoczesnych form udostępniania kultury i wiedzy.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury