Anna Tułacz (ROLA BIBLIOTEK W EDUKACJI REGIONALNEJ), która dokonała omówienia różnorodnych ról bibliotek w edukacji regionalnej w Polsce. Przedstawiła wyzwania bibliotek w kontekście globalizacji i regionalizmu, podkreślając ich funkcje kulturotwórczą, integrującą społeczność lokalną i wspierającą patriotyzm regionalny. Autorka, odwołując się do prac S. Kowalika i J. Nikitorowicza zdefiniowała edukację regionalną jako proces kształtowania tożsamości lokalnej poprzez poznawanie dziedzictwa kulturowego, tradycji i historii regionu. Przeanalizowała także podstawy prawne (Ustawa o bibliotekach z 1997 r.) pod kątem zadań bibliotek publicznych, pedagogicznych oraz szkolnych w gromadzeniu zbiorów regionalnych, digitalizacji i upowszechnianiu wiedzy o „małej ojczyźnie”. Wskazała w jaki sposób biblioteki realizują te cele i przedstawiła innowacyjne metody stosowane w bibliotekach pedagogicznych w Poznaniu i Kaliszu np. gry terenowe, mapy interaktywne czy newslettery regionalne, ilustrujące kreatywne podejście do tradycji. Marek Nahotko (KONSTRUOWANIE BIBLIOTECZNEJ NISZY INFORMACYJNEJ) odwołując się do teorii NCT (Niche Construction Theory rozumianej jako proces, w którym organizmy modyfikują środowisko wpływając na ewolucję poprzez sprzężenie zwrotne) i rozszerzając ją na nisze kulturowe, kognitywne oraz informacyjne nakreślił możliwość jej zastosowania do instytucjonalnej organizacji informacji realizowanej przez biblioteki. Zdaniem Autora biblioteka jest konstruowaną niszą (biblioteczna nisza informacyjna BNI), która ułatwia w przestrzeni i czasie przepływy wiedzy od jednostek posiadających wiedzę do jednostek jej poszukujących za pośrednictwem informacji gromadzonej w tych organizacjach. BNI służy realizacji współpracy społecznej i określa sposób działania biblioteki w środowisku informacyjnym. Na sposób funkcjonowania BNI wpływają związki z innymi niszami bibliotecznymi oraz jej miejsce w ekosystemie, do którego należy. Tym samym to nowatorskie spojrzenie na biblioteki, zgodnie z koncepcją NCT, pozwala na nowe rozumienie ich roli w kontekście zaspokajania zbiorowych jak i indywidualnych potrzeb użytkowników. Natalia Pamuła, Ewa Głowacka, Małgorzata Kisilowska-Szurmińska (PUBLIKOWANIE W OPEN ACCESS: POSTAWY I KOMPETENCJE REPREZENTANTÓW NAUK O KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ I MEDIACH JAKO AUTORÓW W PROCESIE WYDAWNICZYM) przedstawiły wyniki swoich dociekań opartych na analizach statystycznych i jakościowych dotyczących poznania postaw i kompetencji autorów treści publikowanych w modelu otwartym i ich stosunku do praw autorskich, a także innych aspektów publikowania otwartego, które dotyczą naukowców jako autorów prac. W efekcie przeprowadzonych badań, w których uczestniczyło 231 respondentów, Autorki ustaliły, że przeważają wśród nich osoby, które czytają umowy wydawnicze przed ich podpisaniem. Jednakże większość autorów nie negocjuje warunków umowy na publikowanie otwarte. Ponadto autorzy nie mają w zwyczaju sprawdzania polityk wydawniczych wydawców, a zdecydowana większość badanych decyduje się na publikowanie w czasopismach niepobierających opłat. W konkluzji Autorki stwierdzają, że istnieje potrzeba dalszego rozwijania wśród naukowców wiedzy i kompetencji związanych z publikowaniem w OA, współpracy z wydawcami, większego zaangażowania w negocjowanie licencji oraz zwiększenia finansowania publikacji w OA. Ich zdaniem brak świadomości prawnej i negocjacyjnej hamuje rozwój OA. Anna Małgorzata Kamińska (DUŻE MODELE JĘZYKOWE W SŁUŻBIE BIBLIOTEK AKADEMICKICH: OD CHAOSU INFORMACYJNEGO DO ASYSTENTA NOWEJ GENERACJI) zaprezentowała wyniki walidacji metodologicznej architektury asystenta konwersacyjnego nowej generacji, mającego przełamać opóźnienie we wdrażaniu technologii generatywnej sztucznej inteligencji w polskich bibliotekach akademickich. Autorka opisała projekt i wdrożenie pilotażowego asystenta konwersacyjnego ARAGORN (Academic RAG On Resources Network) w Bibliotece Politechniki Śląskiej, opartego na architekturze RAG (Retrieval-Augmented Generation) z generatywną sztuczną inteligencją (GenSI). W artykule dokonano analizy ewolucji czatbotów bibliotecznych od prostych systemów regułowych (lata 2000) przez model NLP (druga generacja), po zaawansowane LLM jak GPT, podkreślając potrzebę kontrolowanej bazy wiedzy w polskim środowisku akademickim, by uniknąć halucynacji. Autorka zwróciła uwagę, że przyjęta metodyka projektowa, łącząca modularyzację bazy wiedzy z architekturą RAG, może stanowić wyjściowy referencyjny model implementacyjny dla innych instytucji, przywracając bibliotece i bibliotekarzom funkcję proaktywnego kuratora i architekta informacji w środowisku cyfrowym. W dziale Z ZAGRANICY Krystyna Hudzik (KATALOGI KARTKOWE BIBLIOTEK JAKO DZIEDZICTWO KULTURY – DYSKUSJA W NIEMCZECH) przybliżyła dyskusję prowadzoną w Niemczech w sierpniu-wrześniu 2025 r. na temat likwidacji katalogów kartkowych (zbiorów pochodzących z lat 1500-1974, NRD 1956-1991 oraz katalogi centralne 1905-1943) w Bibliotece Państwowej w Berlinie – Pruskie Dziedzictwo Kulturowe (Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, SBB-PK) przechowywanych w magazynie zewnętrznym, aby pozyskać miejsce na zbiory podczas remontu budynku przy Potsdamer Straße. Zasadniczym problemem, który stał się zarzewiem tej debaty było ustalenie roli katalogów kartkowych: czy współcześnie są jedynie reliktem i świadectwem epoki analogowej w bibliotekarstwie, czy też należy postrzegać je jako źródło historyczne zbiorowej pamięci oraz dziedzictwo kultury, zasługujące na przechowywanie w archiwach lub muzeach bibliotecznych. Pamiętać przy tym należy, że katalogi te nie tylko zawierają dane bibliograficzne i informacje o lokalizacji danej pozycji w zbiorach największej biblioteki naukowej w Niemczech, pełniącej funkcję książnicy narodowej, zawierają ważne informacje o charakterze proweniencyjnym, księgoznawczym ale także stanowią odzwierciedlenie czasów, w których powstawały. W dziale SPRAWOZDANIA zamieszczone zostały dwie relacje: Tradycyjnie, jak w każdym zeszycie, znajdziecie Państwo Przegląd piśmiennictwa krajowego (Barbara Koryś) oraz Z lektur zagranicznych (Maciej Szablewski). W pierwszym numerze „Przeglądu Bibliotecznego” zamieszczone zostały wspomnienia o Pani Profesor Hannie Tadeusiewicz (1939-2026) wybitnej postaci, zasłużonej dla środowiska bibliologicznego, której kompetencje, serdeczność i życzliwość były powszechnie znane i stały się Jej wizytówką (Agata Walczak-Niewiadomska). Zeszyt zamykają informacje Z ŻYCIA SBP. Serdecznie zachęcamy do zapoznania się z tym numerem „Przeglądu Bibliotecznego”.
O czym przeczytacie w pierwszym numerze „Przeglądu Bibliotecznego” w 2026 roku?
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury